سلول ها در جانداران پرسلولي، به صورت فشرده قرار گرفته اند. در اين صورت، مشكلي كه براي سلول هاي دور از محيط بيرون پيش مي آيد. عدم دسترسي آن ها به مواد لازم و ناتواني در دور كردن مواد زايد از خود است . به همين علت ، گياهان و جانوران ناچار بوده اند اين مشكل را به شكل خاصي حل كنند.



  قلب :

قلب مانند تلمبه اي خون را به گردش در مي آورد. هر تلمبه يك ورودي ويك خروجي دارد. قلب در حقيقت دو تلمبه ي مجار هم است. يك تلمبه ي قلب، خون داراي كربن دي اكسيد را از بدن شش ها و ديگري خون داراي اكسيژن را به همه ي سلول هاي بدن مي رساند.

انتقال و تبادل مواد :

رگ ها مسير حركت خون هستند. در دستگاه گردش خون سه نوع رگ وجود دارد كه ويژه ي انتقال و تبادل مواد هستند:
سرخرگ ها :
خون را از قلب به اندام ها مي برند و ديواره ي آن ها مكنت و ماهيچه اي است.

سياهرگ :
خون را از اندام ها به قلب بر مي گردانند و ديواره ي آنها نازك است.

مويرگ :
خون را در اندام ها توزيع مي كنند و باعث تبادل مواد بين خون و سلول ها مي شوند.

وقتي كه سرخرگ وارد اندام مي شود، مانند ريشه گياه ،‌منشعب مي شود و در آخر به رگهاي بسيار باريكي تبديل مي شود كه به ديواره ي آنها بسيار نازك است و فقط يك لايه سلول پهن شده دارد. به اين گونه رگ ها،‌مويرگ گفته مي شود. مويرگ ها كاملاً به سلول هاي بدن نزديك مي شوند. سپس به صورت سياهرگ كوچك و بعد سياهرگ بزرگ در آيند.

 

براي تبادل مواد بين خون و سلول ها، بخشي از مواد محلول در پلاسما از ديواره ي مويرگ و فاصله بين سلول هاي آن به بيرون نفوذ مي كند. مثلاً غذا و اكسيژن از داخل مويرگ به كنار سلول ها ميرسند و در عوض،‌مواد زايد و كربن دي اكسيد از سلول به مويرگ مي آيند.

خوني كه داخل سياهرگ جاري است. معمولاً غليظ تر از خوني است كه در سرخرگ جريان دارد،‌زيرا مقداري از پلاسماي خود را در حين عبور از مويرگ ها از دست داده است. اكنون ببينيم پلاسما يا مايعي كه از مويرگ خارج مي شود چه مي شود؟ اين مايع را رگ هاي لنفي جمع آوري مي كنند. رگ هاي لنفي قسمت هاي مختلف بدن ،‌در بالا و نزديك قلب به يكي از بزرگ سياهرگ هاي آن متصل مي شوند و مواد خود را كه لنف نام دارد، دوباره به داخل خون مي ريزند.



  وظايف لنف :

لنف به مايعي گفته مي شود در رگ هاي لنفي جريان دارد. اين مايع كارهاي مختلفي را در بدن انجام مي دهد.  



  1- جمع آوري مايع بين سلولي :

مويرگ ها، پلاسما و مواد زايد نياز سلول ها را به درون بافت ها ترشح مي كنند تا مواد غذايي را به سلول ها رسانده و مواد زايد را بگيرند. مويرگ هاي لنفي بخشي از اين مايع را جمع آوري مي كنند تا به خون برگردانند.

 


  2 – جذب مولكول هاي چربي از ديواره ي روده : اين مولكول ها كه بزرگترند ،‌جذب رگ هاي لنفي داخل پرزهاي روده شده و سپس وارد جريان خون مي شوند.
3 – توليد ، ذخيره و جابجايي گروهي از گلبول سفيد : اين سلول ها كه دفاع از بدن را به عهده دارند. خون و لنف مستقر بوده و با ميكروب ها مبارزه مي كنند.

گردش خون :

گفته مي شود كه به جز ماهي ها بقيه ي مهره داران از جمله انسان، گردش خون مضاعف دارند (يعني داراي دو نوع گردش خون اند) كه آن ها را گردش بزرگ ( از قلب به اندام ها و برعكس) و گردش كوچك (از قلب به شش ها و برعكس) مي نامند.
گردش كوچك خون (تصفيه اي) از بطن راست شروع شده و به دهليز چپ خاتمه مي يابد.
گردش بزرگ خون (عمومي) از بطن چپ شروع شده و در دهليز راست تمام مي شود.

 

فشار خون :

قلب وقتي منقبض مي شود. خون را به داخل سرخرگ ها مي فرستد و موجب مي شود بر ديواره ي رگ ها فشار وارد آيد. اين فشار را فشار خون مي نامند. فشار خون در سرخرگ ها زياد و در سياهرگ ها كم است فشار آوردن خون بر ديواره ي رگ ها، متناسب با كار قلب، باعث مي شود كه قطر سرخرگ ها بطور متناوب زياد و كم شود. اين زياد و كم شدن دائمي قطر سرخرگ ها،‌مانند موجي در طول رگ به حركت در مي آيد و ما آن را به صورت نبض در نقاط مختلف بدن حس مي كنيم (علت مساوي بودن تعداد ضربان هاي قلب و نبض همين است)

 

فشار خون زياد معمولاً مربوط به افرادي است كه رگ هاي آنان تنگ شده و خون به آساني نمي تواند از آن ها عبور كند.